نویسنده : ناصر شریفی مطلق استراتژیست وکارشناس
ارشد لجستیک وحمل و نقل

✍️گیل رخ/راهآهن رشت–آستارا صرفاً یک پروژه عمرانی نیست ، بلکه حلقه حیاتی کریدور بینالمللی شمال–جنوب و یکی از مهمترین زیرساختهای ژئوپلیتیکی ایران در قفقاز و ارتباط با روسیه و اروپا است. ازاینرو، هرگونه مشارکت جمهوری آذربایجان باید میان “”پیمانکاری ساخت”” و “”واگذاری مالکیت، مدیریت یا بهرهبرداری “” تفکیک قاطع داشته باشد.
مهمترین مخاطرات
۱. مخاطره حاکمیتی و حقوقی:
واگذاری بلندمدت بهرهبرداری، حق انحصاری ترانزیت، کنترل تعرفه، مدیریت شبکه یا دسترسی گسترده به دادههای حملونقل، دیگر صرفاً قرارداد عمرانی محسوب نمیشود و باید با اصول ۴۴، ۷۷، ۸۰، ۱۲۵، ۱۵۲ و بهویژه ۱۵۳ قانون اساسی و قوانین مربوط به زیرساختهای حیاتی، معاملات دولتی و تعهدات خارجی تطبیق داده شود. اصل ۱۵۳ از انعقاد قراردادهایی که موجب سلطه بیگانه بر منابع و شئون کشور شود جلوگیری میکند.
۲. مخاطره امنیتی و اطلاعاتی:
راهآهن دارای سامانههای حساس کنترل ترافیک، مخابرات، سیگنالینگ و دادههای حملونقل است. وابستگی این سامانهها به طرف خارجی میتواند در شرایط بحران سیاسی یا اختلاف دو کشور به اهرم فشار و آسیبپذیری عملیاتی تبدیل شود. بنابراین مالکیت دادهها، مراکز کنترل، سامانههای ارتباطی و امنیت فیزیکی باید کاملاً در اختیار ایران باقی بماند.
۳. مخاطره ژئوپلیتیکی:
افزایش نقش باکو در بخش ایرانی کریدور میتواند وزن ژئوپلیتیکی جمهوری آذربایجان را در زنجیره ترانزیتی ایران بیش از حد افزایش دهد و در شرایط اختلافات منطقهای، ازجمله تحولات قفقاز و روابط آذربایجان با بازیگران ثالث، برای ایران محدودیت راهبردی ایجاد کند. کریدور شمال–جنوب باید تا حد امکان چندجانبه و متوازن باقی بماند، نه اینکه به یک مسیر تحت نفوذ یک کشور تبدیل شود.
۴. مخاطره در روابط با روسیه:
پروژه رشت–آستارا در چارچوب توافق تأمین مالی و ساخت با روسیه دنبال شده است. بنابراین تغییر نقش اصلی پروژه به آذربایجان بدون تنظیم مجدد ترتیبات موجود میتواند هزینه سیاسی و اقتصادی برای ایران در روابط با مسکو ایجاد کند. تصمیم درباره این پروژه باید بر مبنای موازنه منافع ایران، روسیه و آذربایجان باشد، نه صرفاً ارزانترین پیشنهاد مالی.
☑️ مدل پیشنهادی برای ایران
در صورت ضرورت استفاده از سرمایه یا توان فنی آذربایجان، مدل EPC یا پیمانکاری محدود از واگذاری بهرهبرداری بسیار کمریسکتر است. در این مدل، طرف آذربایجانی صرفاً مجری ساخت بخش مشخصی از پروژه باشد و: مالکیت زمین و خط کاملاً ایرانی بماند.
مدیریت، بهرهبرداری و کنترل ترافیک در اختیار ایران باشد
هیچ حق انحصاری یا امتیاز بلندمدت ایجاد نشود
دسترسی به اطلاعات حساس و سامانههای امنیتی محدود شود
انتقال فناوری و آموزش نیروی ایرانی الزامی باشد
امکان فسخ قرارداد در صورت تهدید امنیت ملی پیشبینی شود
وابستگی به قطعات، نرمافزار و خدمات انحصاری خارجی ایجاد نشود
قرارداد قابل انتقال به طرف ثالث بدون اجازه ایران نباشد
حاکمیت قوانین ایران و صلاحیت نهادهای نظارتی کشور حفظ شود.
☑️ جمعبندی
اصل راهبردی اینگونه پیشنهاد میشود : “” همکاری با آذربایجان برای ساخت، در صورت توجیه اقتصادی ، اما عدم واگذاری کنترل راهبردی کریدور.””
راهآهن رشت–آستارا یک دارایی حاکمیتی و ژئوپلیتیکی است. سرمایهگذاری خارجی یا مشارکت فنی فینفسه تهدید نیست؛ تهدید زمانی شکل میگیرد که در مقابل سرمایه یا ساخت، حق کنترل، بهرهبرداری انحصاری، دسترسی اطلاعاتی یا اهرم توقف و فشار سیاسی به طرف خارجی واگذار شود. بنابراین هر قرارداد پیشنهادی باید پیش از امضا تحت ارزیابی همزمان حقوقی، امنیتی، پدافند غیرعامل، اقتصادی و ژئوپلیتیکی قرار گیرد و خط قرمز آن، حفظ مالکیت، حاکمیت و کنترل عملیاتی ایران باشد.





























