
✍گیل رخ/…برای چندمین و چند دهه بسیاری را باور بر آن بود که راز و رمز گره گشودن از مسائل و مشکلات پر شمار زندگی و توسعه و بسط قابلیت ” انطباق “ غیر آسیبزا با شرایط همواره در حال تغییر زندگی را باید در یک مهارت و استعداد شناختی جستجو کرد که حدود ۱۱۰ سال پیش ” هوش شناختی “ ( یا به اختصار IQ) نام گرفته است. اغراق در اهمیت این استعداد و پتانسیل ذهنی تا بدانجا پیش رفته بود که شماری از آسیب شناسان روانی، حتی بدکارکردی ها و کژسازگاری های عاطفی را در آن پی جویی می کردند . همچنین تا همین یکی دو دهه اخیر وقتی از یک فرد موفق ، پرانگیزه، خود شکوفا و حتی شاداب سخن به میان می آمد بلافاصله ذهن ها مفهوم معجزه گر را تداعی می کردند . خلاصه آن که ردپای فزون ” مهم شماری “ هوش شناختی را تا همین سالیان اخیر می توانستیم در همه جا ، به ویژه در فرایندهای آموزشی و تربیتی و فرهنگ سازی، نشان کنیم .
اما ، در آخرین دهه سده بیستم میلادی با فرمول بندی و معرفی یک مفهوم جدید در ادبیات روانشناختی ، ستاره بخت IQ اندکی رو به افول نهاد . این مفهوم تازه متولد شده ، که بگونه حیرت انگیزی مورد استقبال دانشمندان و مربیان و مدیران و پدر و مادرها قرار گرفت ، ” هوش هیجانی “ ( یا به اختصار IQ ) بود.
هوش هیجانی ، همان گونه که از نام آن پیداست ، از یک سو ” هوش “ است . به همین سبب هم با پردازش سر و کار دارد و هم دارای مبنای زیست شناختی و سیر تحولی است. از دیگر سو ” هیجان “ است و لاجرم با عواطف و احساسات سر و کار دارد. بنابراین ، همان گونه که ما در هوش شناختی از مهارتها و توانمندی های ذهنی خود برای ” حل مسائل “ ،
” یادگیری “ و ” تفکر منطقی “ استفاده می کنیم و از آن طریق سطح انطباق و سازگاری خود را فزونی می بخشیم ، در هوش هیجانی نیز از ظرفیت ها و استعدادهای عاطفی خود برای ” غنابخشی“ به ظرفیت های زیبایی شناختی ، افزایش سطح شادابی ، تعامل سازنده با دیگران ، جلوگیری از واکنش های تکانشگرانه و از میان راندن احساسات آزار دهنده استفاده می کنیم. از همین روی درست همان گونه که با افزایش هوش شناختی ، ما سریع تر و سهل تر یاد می گیریم و اطلاعات را اندوزش و پردازش می کنیم ، با افزایش هوش هیجانی ، سریع تر فرصت ها را درک می کنیم و زودتر در مسیر موفقیت قرار می گیریم. از آن گذشته ، هوش بسیار بیش ا هوش شناختی ، سر راه فرو غلتیدن در دام انواع کجروی ها و ناسازگاریها و آسیبها و انحرافات ، ایجاد مانع می کند. به همین سبب ، شواهد نشان داده اند که افراد کجرو و منحرف و مجرم بیش از آنکه دچار ” کودنی شناختی “ شده باشند از ” کودنی عاطفی “ رنج می برند.
هوش هیجانی تنها هوشی نیست که موقعیت هوش شناختی را تنزل داده است. چه ، در سالیان اخیر در ادبیات روان شناختی و در دنیای فلسفه از هوش دیگری نیز سخن به میان آمده است که بسیار سریع تر از هوش هیجانی مورد مداقه اهل نظر قرار گرفته است . این هوش قرن بیست و یکمی ، که از آن با عنوان ” هوش معنوی “ ( یا به اختصار SQ) یاد میشود ، گر چه مفهومی نوظهور در عالم علم و فلسفه است اما ریشه در معنویت کهن پیشینه دارد. این نوع هوش ، که ملاکهای ” هوش بودن “ ( نظیر مبنای زیستی ، پیوند با عملکرد ذهنی و پردازشگری اطلاعات ) را به تمامی دارا است ، به ما کمک می کند تا از دانش و معرفت معنوی و شهودی و عرفانی خود برای ” زیست کامل تر “ ، ” ایمنی ژرف تر “ و ” بهزیستی با کیفیت تر “ بهره گیریم.
مطالعات پر حجم صورت گرفته در چند سال اخیر نشان داده است که افراد دارای ” هوش معنوی بالا “ اولاَ : زندگی هدفمند و با معنایی دارند . ثانیاَ : شناخت مناسب و کم و بیش دقیقی پیرامون خود ( خویشتن ) دارند. ثالثاَ : از فعالیت ها و آیین ها و رفتارهای معنوی لذت ویژه ای می برند ( تجارب معنوی منحصر به فردی دارند ) رابعاَ : از آرامش و امنیت درونی خاصی برخوردارند و خامساَ : با بخشش، گذشت ، فروتنی ، نیکویی و احسان با دیگران تعامل می نمایند. بر اساس شواهد پژوهشی مجموعه این ویژگی های نیکو موجب می شود تا افراد دارای نمرات بالا در هوش معنوی (SQ) از حیث سلامت روانی ، امنیت درونی ، شکوفایی ، حسن خلق و حتی سلامت جسمانی از دیگران پیشی گیرند.
مطالعات ، پژوهشهای جدید شواهد جالب و امید بخش تری بدست داده اند. نخست آنکه ، این مطالعات آشکار ساخته اند که هوش های هیجانی و معنوی نه تنها هماورد و رقیب هوش شناختی نیستند بلکه این سه به رشد بیش تر و غنای بهتر یکدیگر کمک می کنند. یعنی آنکه هوش معنوی (SQ) بالاتری دارد هم اهتمام بیش تری برای پرورش استعدادهای شناختی خود و بهرهگیری سودمند از آنها می ورزد و هم می داند چگونه برای رشد عواطف خود و ایجاد تعامل سازنده با دیگران اقدام کند. از دیگر سو آنکه هوش هیجانی (SQ) بالاتری دارد هم بیش تر قادراست
تجارب عاطفی عرفانی و معنوی بیش تری برای خود خلق کند و هم سریع تر به ارزش تحقق تواناییهای ذهنی و هوش شناختی (IQ) خود پی می برند. در یک کلام ، IQ، SQ، EQ سه عنصر همبسته و پیوسته و متعامل و تعالی بخش زندگی آدمی محسوب میشوند و نکته دوم آنکه ، این هر سه هوش ، بویژه SQ، EQ ، گر چه مبنای زیست شناختی دارند اما اکتسابی و فرا گرفتنیاند. بنابراین ، با برنامه ریزی و تلاش آگاهانه می توان همواره و در همه مراحل زندگی ، برای افزایش آنها ، و در نتیجه سودمند تر ساختن زندگی اقدام نمود. خلاصه آنکه اگر در پی موفقیت ، شادابی و امنیت روانی هستیم ناگزیر باید برای پرورش و تقویت همزمان هر سه نوع هوش بکوشیم.
● حمید اندرزچمنی کارشناس ارشد علوم اجتماعی





























