
گیل رخ/دولت اصلاحات در ایران برخاسته از عصر سازندگی بود. به گمان بسیاری از صاحبنظران، توسعه اقتصادی در سالهای پس از جنگ باعث شده بود فضا برای مطالبه توسعه سیاسی و فرهنگی فراهم شود. مطالبهای که زمینهای برای پیروزی سید محمد خاتمی شد.
خاتمی، خود از وزرای دولت هاشمی بود که وقتی شرایط را مناسب ندید، استعفا داد تا علی لاریجانی که چهره جدید اصلاحطلب این روزهاست به جای او بر کرسی وزارت تکیه بزند.
هاشمی چطور رقبا را مهار کرد؟
با پایان دوره ریاستجمهوری هاشمی، گزینههایی که برای جانشینی او مطرح شده بودند، مواضعی منفی نسبت به سیاستهای دولت سازندگی داشتند.
در جریان راست یا اصولگرا، محمدعلی ریشهری کاندیدا بود و در جناح اصلاحطلب یا چپ، میرحسین موسوی کاندیدای پیشنهادی بود.
این دو، هردو مخالف سیاستهای توسعهگرایانه هاشمی رفسنجانی بودند. در چنین شرایطی، حامیان هاشمی که شکست در انتخابات دوم خرداد ۷۶ را قطعی میدیدند، اصلاح قانون اساسی و امکان نامزدی دوباره هاشمی را مطرح کردند.
عطاالله مهاجرانی که بعدها وزیر جنجالی ارشاد خاتمی شد، این پیشنهاد را ارائه داد. پیشنهادی که باعث شد دو جریان چپ و راست در نامزدهای رادیکال اولیه تجدیدنظر کنند.
جناح چپ که تندترین نقدها را به هاشمی داشت، از میرحسین موسوی به سیدمحمدخاتمی رسید و جناح راست در کنار ریشهری، ناطق نوری رییس مجلس وقت را برجسته کرد. چهره ای که افکارعمومی او را ادامه هاشمی میدانست.
نه قاطع به وضع موجود؛ اصلاحات علیه سازندگی
در این میان دوم خرداد با مشارکت بالای مردم، فضای سیاسی کشور را تغییر داد. خاتمی که چهره ای کمتر شناخته شده بود، پیروز شد و ناطق نوری به پارلمان بازگشت.
فضای اولیه اصلاحات چنان علیه دولت سازندگی بود که در انتخابات مجلس ششم، هاشمی سیام شد و در نهایت از حضور در مجلس اصلاحطلب انصراف داد.
اصلاحطلبان بعد از ماجرای موسوم به قتلهای زنجیرهای، هاشمی را “عالیجناب سرخپوش” میخواندند و مواضع وی را نقد میکردند، با این حال رفته رفته، فشار جناح راست، هاشمی و اصلاحطلبان را به هم نزدیک کرد.
احمدی نژاد و پایان عصر دوم خردادی ها
با پیروزی محمود احمدینژاد، عصر اصلاحطلبان دوم خردادی به پایان رسید. آنها تا سال ۸۸ منزوی شدند و در جریان آشوبهای آن سال اندک اندک به طیفی از اصولگرایان نزدیک شدند که ناطق نوری، حبیب الله عسگراولادی و علی لاریجانی از چهره های شاخص آن بودند.
سال ۹۲، با جنجال نامزدی دوباره هاشمی و ردصلاحیت او، فضا برای پیروزی حسن روحانی در انتخابات فراهم شد و اصلاحات دیگربار جان گرفت.
پیروزی چشمگیر لیست امید در انتخابات مجلس دهم، اصلاحطلبان را امیدوار به تکرار دوره طلایی اصلاحات کرد.

محمد خاتمی که ممنوعالتصویر شده بود، کمکم متحد تراز اول روحانی شد و با “تَکرار”های او، چیدمان سیاسی کشور تغییر میکرد.
با این حال پیروزی ترامپ در آمریکا، بازگشت تحریمها، شکست پروژه برجام، فساد اقتصادی و فشارهای معیشتی باعث شد در دی ۹۶ و آبان ۹۸ اعتراضاتی در کشور فراگیر شود که یک محور واحد داشت: “اصلاحطلب، اصولگرا، دیگه تمومه ماجرا”…
اصلاحات دوباره در کنج عزلت
با برگزاری انتخابات مجلس یازدهم و مشارکت پایین مردم، بار دیگر اصلاحات به حاشیه رانده شد.
پیام ویدئویی اخیر رهبر اصلاحات که ۲۳ سال پیش با پیروزی او اصلاحات در کشور معنا پیدا کرده بود، نشانی از “امید” نداشت.
جریان اصلاحات حالا به دو جناح راست و چپ تقسیم شده و اتحاد اولیه سالهای مخست اصلاحات فروپاشیده است. جریان راست به رهبری حزب کارگزاران، اصلاحات را پریژهای عملگرایانه میداند و جناح چپ، به آرمانهای اصلاحطلبی وفادار است.
در میان اختلافات داخلی، اصلاحطلبان هنوز از سوی رقبای سیاسی در داخل، متهم به همسویی با بیگانگان میشوند و این درحالیست که اپوزسیون خارجی هم اصلاحطلبان را سوپاپ اطمینان نظام خوانده و اصلاحطلبان را تخریب میکنند.
آیا به این ترتیب کار اصلاحطلبان به پایان رسیده؟ هنوز معلوم نیست. شاید در آستانه انتخابات ۱۴۰۰ فرصتی برای احیای اصلاحطلبی پدید آید، البته اگر مردم تمایلی به اصلاح برایشان باقی مانده باشد.
سال ۷۶ که خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری به پیروزی رسید، همه اصلاحطلبان منتظر یک شکست آبرومندانه بودند اما آنچه رخ داد، فراتر از انتظار بود.
انتخاب یک کاندیدای کمتر شناخته شده، بازگشت به ادبیات فاخر سیاسی، کنار گذاشتن چهرههای فرصت طلب و ائتلاف هوشمندانه با طیفی از رقبا، میتواند اصلاحطلبان را له قدرت بازگرداند.
با این وجود، پیششرط اصلاحات، مشارکت سیاسی مردم است که فعلا چشماندازی برای آن نیست. مگر در انتخابات آمریکا تحولاتی به سود ایران ایجاد شود.
منبع: خبر فوری





























